اختصاص دارد . پس از آن فصلى به خلفا و شرح مختصرى از آنان را تا زمان المعتمد عباسى به دست مىدهد . فصلى به اشراف و برزگان كه هر كدام به نوعى در حوادث مهم زمان نقشى داشته‌اند اختصاص داده شده است . در ادامه فصلى در شرح حال تابعين و پس از آن فصلى در معرفى اهل حديث آمده است . قاريان ، نسب شناسان و اخباريان ، راويان اشعار ، معلمان و متهاجران « 1 » پس از آن آمده است . بحثى از « الاوائل » « 2 » ، فتوحات ، حاكمان عراق ، فرقه‌ها ، كاتبان و دبيران شاهان و اميران ، شاهان حبشه ، حيره ، و عجم نيز در انتها آمده است . اين فهرست تأييد مىكند كه ابن قتيبه در صدد تأليف كتابى جامع و دائرة المعارفى تاريخى اما مختصر بوده است . بهترين چاپ كتاب ، چاپ ثروت عكاشه است كه در قم نيز توسط انتشارات رضى ( سال 1373 ) افست شده است . « 3 » از ديگر آثار وى كه آگاهيهاى تاريخى فراوانى در آن آمده ، كتاب عيون الاخبار است . اين كتاب ، از جمله آثار ادبى است كه هر باب آن اختصاص به يك موضوع اجتماعى ، سياسى يا ادبى دارد . در آن باب ، هر نقل تاريخى ، شعر ، حكايت يا كلمهء قصارى كه پيرامون آن موضوع نقل شده جمع آورى مىشود . كتاب مزبور در چهار جلد توسط دارالكتاب العربى بيروت ، منتشر شده و در قم نيز افست شده است . كتاب الشعر و الشعراء ابن قتيبه نيز حاوى شرح حال شمار فراوانى از شاعران برجستهء دوران جاهلى و اسلامى بوده و مواد فراوانى براى تاريخ ادبيات در آن آمده است . از ديگر آثار تاريخى كه به وى منسوب شده كتاب الامامة و السياسة است . ثروت عكاشه مصحح كتاب المعارف ، نسبت اين كتاب را به ابن قتيبه نادرست مىداند . نخست بدان دليل كه در شرح حالهايى كه براى وى نوشته‌اند ، جز ابوعبد الله توزى معروف به ابن شباط ، چنين كتابى براى او ياد نكرده‌اند . در متن كتاب آمده كه مؤلف در دمشق بوده در حالى كه ابن قتيبه از بغداد جز به دينور نرفته است . نيز در متن كتاب از ابوليلى نقل شده در حالى كه او در سال 148 در كوفه قاضى بوده و اين 65 سال قبل از تولد ابن قتيبه است . چهارم آن كه در كتاب ، از زنى كه مؤلف او را ديده خبرى دربارهء فتح اندلس آمده كه باز با سال تولد ابن قتيبه سازگارى ندارد . مؤلف از حملهء موسى بن نصير به مراكش ياد مىكند كه اين شهر را يوسف بن تاشفين در سال 455 ساخته و اين با سال مرگ ابن قتيبه ( 276 )

--> ( 1 ) . مانند كسانى چون سعد وقاص كه از مدينه به عراق آمدند . ( 2 ) . شعبه‌اى از تاريخ نويسى كه دربارهء نخستين امور رخداده است . ( 3 ) . چاپ پيشين اين كتاب با تصحيح محمد اسماعيل عبد الله الصاوى در سال 1970 انجام شده بود .